تفسیر سوره فتح (آیه ۲۹)

«بِسمِ اللَّهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ»
الحمد لله رب العالمین
و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین سیما بقیة الله الاعظم روحی له الفداء

مطالبی که پیشِ روی دارید، حاصل سلسله جلسات تفسیری آیت‌الله سیدمحمدمهدی میرباقری پیرامون سوره مبارکه فتح است که در چهارده مقاله خلاصه شده‌اند. مقالۀ کنونی، چهاردهمین حلقه از این زنجیره است و به تبیین آیات ۱۸ تا ۲۱ سورهٔ فتح اختصاص یافته است.
آنچه رویکرد تفسیری استاد را از دیگران متمایز می‌سازد، توانایی ایشان در کشف ارتباط میان معانی ظاهری آیات قرآن با معانی باطنی آن است که با تکیه بر گنجینۀ روایی اهل‌بیت (ع) انجام می‌شود. همین رهیافت، موجب شده تا بسیاری از نکاتی که ایشان به آنها دست می‌یازند، برای خواننده، ناب و سرشار از طراوت باشد.
در مجموعۀ پیش‌رو، ما زبده‌ترین و محوری‌ترین مطالب استاد را گلچین کرده‌ایم و هر جا که لازم بوده، با افزودن توضیحاتی مکمل یا مثال‌هایی روشنگر، مسیر فهم را هموارتر ساخته‌ایم. با این حال، سنگ‌بنای اصلی مباحث، کاملاً بر پایۀ دیدگاه‌های ایشان استوار مانده و دخل و تصرفی در اصل اندیشه‌هایشان روا نداشته‌ایم.
در پایان، خرسند می‌شویم اگر این نوشتار، برای شما چون چراغی فرا راه باشد و به کار آید.

شما می‌توانید مقالات قبلی را از طریق آدرس زیر مطالعه بفرمایید:

نمای کلی
تفسیر آیه ۲۹ سوره مبارکه فتح

الف- همراهی پیامبر تنها راه نجات
ب- ویژگی همراهان رسول الله (ص)

۱- سرسختی در برابر کفار
۲- مهربان بودن با خود
۳- مَثل اصحاب رسول الله در تورات
۴- مَثل اصحاب رسول الله در انجیل

ج- نتیجه‌گیری

تفسیر آیه ۲۹ سوره فتح

«مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم تَراهُم رُکَّعًا سُجَّدًا یَبتَغونَ فَضلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضوانًا سیماهُم فی وُجوهِهِم مِن أَثَرِ السُّجودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُم فِی التَّوراةِ وَمَثَلُهُم فِی الإِنجیلِ کَزَرعٍ أَخرَجَ شَطأَهُ فَآزَرَهُ فَاستَغلَظَ فَاستَوىٰ عَلىٰ سوقِهِ یُعجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ الکُفّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنهُم مَغفِرَةً وَأَجرًا عَظیمًا»
محمّد، فرستاده خدا است و کسانی که با او هستند، بر کافران، سختگیر و با یکدیگر مهربانند. آنها را پیوسته در رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی را از خدا می‌جویند. نشانه آنها در رخسارشان از اثر سجود پیدا است. این است وصف ایشان در تورات، و وصف آنها در انجیل این است که وجودشان مانند زراعتی است که جوانه‌اش را از زمین رویانده، پس آن را نیرو داده تا سخت شود و بر ساقه خود [استوار] بایستد، آن گونه که کشاورزان را به شگفتی و شادی وامی‌دارد. تا خدا به واسطه [انبوهی و نیرومندی] مؤمنان، کافران را به خشم آورد. [ولی] خداوند به کسانی از کافران که ایمان آورده و کارهای شایسته کنند، وعده آمرزش و پاداشی بزرگ داده است.

الف- همراهی پیامبر تنها راه نجات

یکی از مفاهیم مهم در این آیه، بحث معیت و همراهی با حضرت رسول (ص) است؛ در آیات بسیاری به آن اشاره شده است. برای فهم بهتر این موضوع، نگاهی اجمالی به کل سوره می‌اندازیم چرا که یکی از بحث‌های محوری سوره که بحث معیت و همراهی با حضرت رسول (ص) است که تمام مباحث گذشته در تفسیر آیات سوره به نوعی شرحی بر این موضوع بود.

این سوره با «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا» آغاز می‌شود؛ خدای متعال می‌فرماید ما برای تو فتحی آشکار کردیم که پیامدش آمرزش گناهان دوستان تو و تطهیر آنها است: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ...». همان طور که بیان شد این آیه دلالت بر یک مسیر فتح دارد که آغاز آن صلح حدیبیه است.

در سال ششم هجرت، پیامبر در رویای صادقه‌ای دید که همراه با مؤمنان به مکه رفته، عمره به‌جا آورده و سر می‌تراشند. پس از این وحی، حضرت به مردم مدینه و اطرافش فرمود که قصد مکه دارند و از همه مؤمنین مدینه و اطراف مدینه دعوت کردند که در این سفر با ایشان همراه شودند و هیچ سلاحی غیر از سلاح مسافر که برای مقابله با راهزنان است با خود برندارند. همچنین فرمودند برای اعمال حج قربانی‌هایی را با خود بردارند و خودشان پنجاه شتر برای قربانی برداشتند. حدود هزار و پانصد نفر همراه شدند.

قرآن می‌فرماید هنگامی که حضرت حرکت کرد، عده‌ای از مردم تازه مسلمان شده دست به محاسبه زدند که این پیامبر با اتکا به یک خواب، مردم را در دهان شیر می‌برد. آنها جنگ احد را به یاد آوردند که لشکر قریش آمد و دست‌کم هفتاد تن از دلاوران از مسلمانان به شهادت رسیدند. چگونه ممکن است کسی بدون سلاح، گروهی را بردارد و به سوی مکه حرکت کند و خود را در معرض هلاکت قرار دهد؟ به گمان آنان، احدی از این جمعیت زنده بازنخواهد گشت. پیامبر از آنها خواست که بیایند، ولی نیامدند. سپس هنگامی که مؤمنین بعد از صلح حدیبیه سالم بازگشتند، این مخلَّفان و جاماندگان از حضرت عذر آوردند که نگرانی درباره فرزندان و خانواده سبب شد که شما را همراهی نکردیم.

قرآن پرده از سر درون آنها برداشته و می‌فرماید همین سوءظن بود که مانع همراهی آنها شد: «بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِیهِمْ أَبَدًا وَ زُیِّنَ ذَلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ». شیطان این گمان را در دل‌هایشان آراست و آنها خود را محاسبه‌گرانی قدرتمند و اهل سیاست پنداشتند. می‌گفتند این پیامبر به سوی هلاکت می‌رود و همه را به کشتن می‌دهد و کسی از آنها بازنخواهد گشت. اینان همان «مُخَلَّف» هستند؛ هنگامی که پیامبر یا امام راه خدا را می‌روند و مردم را به همراهی خود دعوت می‌کنند، این افراد از همراهی کردن سر باز می‌زنند.

در نهایت، ماجرای صلح حدیبیه رخ داد. قریش ابتدا در بیعت رضوان سختگیری می‌کردند، اما اصحاب پیامبر در آرامشی کامل به پیامبر ایمان داشتند و با او تجدید بیعت کردند که تا پای جان حضرت را همراهی خواهند کرد؛ وقتی قریش این استقامت را دیدند، تن به مصالحه دادند؛ مصالحه‌ای که سرآغاز فتوحات بعدی رسول الله شد. خدای در دو جای سوره اعلام رضایت می‌کند و وعده به فتح و نصرت می‌دهد تا این که در آیه ۲۸ سوره فتح وعده به نصرت نهایی تحقق ظهور را می‌دهد: «هُوَ الَّذی أَرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدىٰ وَدینِ الحَقِّ لِیُظهِرَهُ عَلَى الدّینِ کُلِّهِ وَکَفىٰ بِاللَّهِ شَهیدًا».

ب- ویژگی همراهان رسول الله (ص)

پس از آن که خداوند در ابتدای سوره فتح از همراهی و ایمان کامل و اعتماد کامل داشتن به پیامبر سخن گفت، و در آیه ۲۸ از وعده فراگیری دین و ظهور یاد کرد، در آخرین آیه این سوره به سراغ بیان صفات همراهان پیامبر اکرم می‌رود. همراهانی که در معیت رسول الله به فتوحات ظاهری و باطنی دست می‌یابند و درهای عوالم به رویشان گشوده می‌شود. البته باید توجه داشت که فتح نهایی در آخرالزمان به دست امام دوازدهم، حضرت مهدی (عج) محقق خواهد شد و نور الهی تمام جهان را فرا خواهد گرفت. بنابراین مسیر فتحی که پیش روی پیامبر گشوده شد، از صلح حدیبیه آغاز گردید و در رویدادهای مهمی همچون فتح خیبر، شکست یهودیان مدینه، فتح مکه، ماجرای غدیر و دیگر وقایع، تداوم یافت و تکمیل شد. این مسیر در عصر ظهور به پایان نهایی خود خواهد رسید. از این رو، اصحاب رسول الله که در این آیه توصیف شده‌اند، تنها به یاران هم‌عصر پیامبر محدود نمی‌شوند، بلکه تمام کسانی را در بر می‌گیرد که در طول تاریخ در همین خط و مسیر به جهاد و مبارزه پرداخته‌اند.

۱- سرسختی در برابر کفار

نخستین ویژگی اصحاب رسول الله، سرسختی و قاطعیت در برابر کافران است. خداوند در آیه آخر سوره فتح بیان می‌کند که همراهان واقعی پیامبر چه کسانی هستند: اگر در این مسیر با ایشان همراه شوید، اهل نجات خواهید بود و اگر از این همراهی سرباز زنید، زمین‌گیر خواهید شد.

وجود مقدس نبی اکرم، فرستاده خدا است و همه خیرات بر محور او می‌چرخد. کسانی که در این سیر الی الله با پیامبر همسفر می‌شوند، نه با نفس خود و نه با صف دشمنان، هرگز از قافله جا نمی‌مانند و «مُخَلَّف» نمی‌گردند. آنها با دشمنان، منافقان و مشرکان همراه نمی‌شوند و در آن درگیری سختی که پیامبر در این جهان دارد، در کنار حضرت خواهند بود و تمام سختی‌ها را تحمل خواهند کرد.

ویژگی برجسته آنها این است: «وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُم»؛ یعنی بر کافران سخت و دژم هستند و معیت با رسول الله چنین است. خود پیامبر اکرم نیز همین صفت را داراست؛ خداوند او را دارای «غلظت بر کفار» و در عین حال «رئوف بالمؤمنین» معرفی کرده است. پس همراهان حقیقی نیز باید در برابر جبهه باطل، محکم و نفوذناپذیر باشند.

۲- مهربان بودن با خود

دومین ویژگی، مهربانی و مودت در میان خود یاران است. همراهان پیامبر، کسانی هستند که در سایه وجود نوری ایشان قرار می‌گیرند و شعاع نور حضرت در وجودشان می‌تابد؛ در نتیجه صفات پیامبر در آنها ظاهر می‌شود. و صفات پیامبر چیست؟ همان «أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُم». آنها در میان خودشان کاملاً با مودت و مهربانی رفتار می‌کنند، به گونه‌ای که دشمن هرچه تلاش کند، نمی‌تواند میانشان تفرقه بیندازد.

«رُحَماءُ بَیْنَهُم» یعنی رابطه آنها بر مدار رحمت و محبت است، نه بر پایه رقابت بر سر دنیا. و در مقابل، نسبتشان با کفار «أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ» است.

۳- مَثل اصحاب رسول الله در تورات

این آدم‌های شدید در برابر کفر و در عین حال اهل مودت با اهل ایمان، در تورات چنین توصیف شده‌اند:

«تَراهُم رُکَّعًا سُجَّدًا یَبتَغونَ فَضلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضوانًا»
آنان را پیوسته در رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی را از خدا می‌جویند.

یعنی حالت رکوع و سجود که بالاترین حالت تواضع و خشوع در برابر خدای متعال است، حالت روحی و همیشگی آنها است؛ تمام حیات و زندگی آنها در نهایت خشوع و خضوع در برابر خدای متعال می‌گذرد و همواره در طلب فضل و خشنودی الهی‌اند. این طور نیست که شبانه روز فقط در حال نماز خواندن باشند، آنها اهل حشر و نشر با مردم هستند و به اموری مانند تجارت و صنعت و غیره نیز مشغول می‌شوند، اما تجارتشان از جنس «ابتغاء فضل» است؛ همان گونه که در سوره جمعه نیز به همین مطلب اشاره شده است. آنهایی که دنبال حضرت هستند، بازارشان هم مسجد است و در مسجدشان هم از دشمن غافل نمی‌شوند و در هر حالی به یاد خدا و آماده جهاد در راه خدا هستند.

آنها در خشوع و تواضع چنان‌اند که «سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ»؛ نشانه سجود در چهره‌شان نقش بسته است. در عین خشوع و تواضع، هیبت و صلابت نیز دارند؛ «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ».

۴- مَثل اصحاب رسول الله در انجیل

و اما مثل آنها در انجیل: «وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ». مثل همراهان پیامبر در انجیل، همچون کشتزاری است که جوانه زده و سپس رشد کرده است: «کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ». همراهان نبی اکرم همچون دانه‌ای هستند که جوانه می‌زند و حضرت آن را تقویت می‌کند. آن جوانه آن ‌چنان رشد می‌کند و قوت می‌گیرد که «فَاسْتَغْلَظَ»؛ یعنی استحکام می‌یابد و روی پای خود می‌ایستد. سپس «فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ»؛ به حدی از استواری می‌رسد که همچون درختی تنومند بر جای خود استوار می‌ماند. در این هنگام، «یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ»؛ رشد این دانه کشاورز را به شگفتی وا می‌دارد و موجب خرسندی او می‌شود. مؤمن و همراهان امیرالمؤمنین چنین‌اند.

اما همین درخت تنومند نیز همچنان نیازمند مراقبت است؛ باید ابر بر آن ببارد و خورشید بر آن بتابد تا همچنان پابرجا بماند. به تعبیر امام رضا علیه‌السلام، امام همچون ابر بارنده و خورشید تابنده است. امام به این درخت نور می‌دهد و باران رحمت را به آن می‌رساند. مالک اشتر نیز برای آنکه مالک اشتر شود، باید امیرالمؤمنین بر او ببارد.

اما این دانه به جایی می‌رسد که آن چنان بر پای خود می‌ایستد که تبدیل به درختی تنومند می‌شود. هدف نهایی از این رشد و استواری چیست؟ «لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ»؛ تا کافران را به خشم آورد. «یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ»؛ همان کشاورزی که این درخت را پرورش داده، از دیدن استواری آن شگفت‌زده می‌شود و همین امر کافران را به غضب وا می‌دارد. همراهان حقیقی رسول الله چنین‌اند؛ به مرحله «استغلاظ» و «استوا» می‌رسند و قامتی استوار می‌یابند.

نمونه‌ای از یاران پیامبر
امام بزرگوار ما، حضرت امام خمینی (ره) و امام شهید ما آیت الله خامنه‌ای (ره)، انسان‌هایی با همین خصوصیات بودند و حتما از مصادیق تام این آیه بودند؛ امام زمان (عج) زارع واقعی این شخصیت‌ها بودند و وقتی به آنها نگاه می‌کردند از آنها خوششان می‌آمد: «یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ»؛ این دو امام بزرگوار چنان مستحکم و استوار بودند که تمام قدرت‌های جهانی برای زمین زدن او بسیج شدند، اما نتوانستند. امام خمینی (ره) همان «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» بود. در برابر دوستان و یارانش چنان متواضع بود که می‌فرمود: «به من بگویید خادم، نگویید رهبر». هنگامی که به ایشان می‌گفتند «ما همه سرباز توییم»، در پاسخ می‌فرمود: «نه من سرباز شما هستم و نه شما سرباز من هستید؛ بلکه همه ما سرباز امام زمانیم».

این تواضع و فروتنی در برابر دوستان، هیچ‌گاه او را از صلابت در برابر دشمنان باز نمی‌داشت. وقتی در برابر آمریکا و دیگر دشمنان سخن می‌گفت، ادبیاتش کاملاً متفاوت بود. می‌فرمود: «اگر شما در برابر دین ما بایستید، ما با تمام قدرت با دنیایتان می‌جنگیم». می‌فرمود: «اسلام، قله‌های رفیع عالم را فتح خواهد کرد» و «تا ظلم هست، مبارزه هست و تا مبارزه هست، ما هستیم». آن‌چنان محکم ایستاده بود که تمام قدرت‌های زمان خود - آمریکا، اروپا و شوروی سابق - با همه وجود می‌خواستند او را زمین بزنند، اما هرگز موفق نشدند. وقتی امام زمان که زارع و کشاورز این اصحاب هست به این شخصیت‌های ممتاز می‌نگرد، از دیدن استحکام آن لذت می‌برد. در عین حال که همه دنیا می‌خواهند آن را ببرند و قطع کنند، او پیوسته شاخ و برگش را می‌گستراند و میوه‌های تازه می‌دهد.

اگر کسی در مسیر همراهی رسول الله حرکت کند، به تدریج به مقامی می‌رسد که همچون مالک اشتر می‌شود؛ همان که جبهه معاویه از برق شمشیرش به هراس می‌افتاد. امیرالمؤمنین علیه‌السلام هنگامی که به مالک اشتر نگاه می‌کرد، شگفت‌زده می‌شد؛ «یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ». همان‌گونه که نبی اکرم به امیرالمؤمنین می‌نگریست و از دیدن دست‌پرورده خود لذت می‌برد. خود امیرالمؤمنین فرمود: «نسبت مالک اشتر با من، مثل نسبت من با نبی اکرم است».

ج- نتیجه‌گیری

تمام ائمه هدی در طول تاریخ در همین میدان درگیری بوده‌اند بر اساس این آیه شریفه آنها مصداق زارع و کشاورزی هستند که اصحاب خود را پرورش می‌دهند و رفته رفته قدرت شیعه را در عالم زیاد می‌کنند. داستان همواره این بوده است که دشمن می‌خواهد مردم را از گرد پیامبر پراکنده کند. اگر مردم از دور ایشان و امیرالمؤمنین پراکنده شوند و به گرد دیگران جمع گردند، آنگاه دشمن بر آنها مسلط می‌شود. آنها نخست گم می‌شوند و سپس دشمن بر آنها چیره می‌گردد.

اهل‌بیت عصمت و طهارت در طول تاریخ، تمام تلاش خود را برای نجات مردم از این گم‌گشتگی به کار بسته‌اند تا آنها را به محور خدا و رسول بازگردانند. امام بزرگوار ما نیز در همین مسیر گام برمی‌داشت و جز این هدفی نداشت؛ می‌خواست مردم را به مدار خدا و رسول برگرداند. در روزگاری که کفار عالم با صدای بلند می‌گفتند «دین، افیون ملت‌ها است» و «دوران دین گذشته است»، ایشان برخاست و این کار بزرگ را انجام داد. تمام ائمه هدی در طول حیات پربرکت خود، همتشان مصروف این بود که مردم را به همراهی رسول الله بازگردانند و نگذارند این امت پراکنده شوند. نقشه دشمن همواره پراکنده کردن مردم از دور پیامبر بوده است؛ لهو و لعب و تجارت را به راه می‌اندازد تا آنها پراکنده شوند، چنانکه قرآن می‌فرماید:

«وَإِذا رَأَوا تِجارَةً أَو لَهوًا انفَضّوا إِلَیها وَتَرَکوکَ قائِمًا» (سوره جمعه، آیه ۱۱)
و [برخی از مردم،] چون داد و ستد یا سرگرمی ببینند، [از صفوف نماز] پراکنده و به سوی آن روانه می‌شوند و تو را ایستاده [در حال خواندن خطبه،] رها می‌کنند.

و ائمه معصومین در مقابل، می‌کوشند مردم را گردآوری کنند. آنها این کار را کردند و به فضل الهی در این راه موفق نیز بودند.